Actualiteit

Coördinatie: Vincent Sagaert

Het sociaal statuut van de magistraat: één jaar later

Op 1 januari 2025 trad de wet houdende het sociaal statuut van de magistraat in werking. Ze was het resultaat van jarenlang overleg en beoogde een nobele doelstelling: magistraten een eigentijds sociaal beschermingskader bieden zonder afbreuk te doen aan hun onafhankelijkheid. Zoals de Adviesraad voor de Magistratuur (ARM) het in zijn recente evaluatie van 25 september 2026 formuleert: «Het sociaal statuut van de magistraten (...) beoogt precies dat: een kader creëren waarin magistraten hun ambt kunnen vervullen met respect voor hun onafhankelijkheid, hun welzijn en noodwendigheden van de dienst.» (arm-ccm.be/adviezen). Vooral de mogelijkheden inzake verlof, deeltijdse arbeid en afwezigheden werden grondig hervormd.

Bij de totstandkoming bestond binnen de magistratuur nochtans een aanzienlijke terughoudendheid. Velen vreesden een verdere «verambtelijking» van een ambt dat traditioneel wordt gekenmerkt door autonomie en verantwoordelijkheid. Opvallend genoeg blijkt uit de grootschalige evaluatie die de ARM in 2026 organiseerde bij alle Belgische magistraten, dat deze principiële weerstand grotendeels verdwenen is. Aan de enquête namen 568 magistraten deel, goed voor bijna een kwart van de beroepsgroep, met een evenwichtige vertegenwoordiging van zetel en parket, Nederlands- en Franstaligen.

De centrale conclusie van het evaluatieverslag is dat het probleem niet zozeer in het statuut zelf ligt, maar in de uitvoerbaarheid ervan. Magistraten begrijpen het statuut doorgaans wel, maar ervaren het niet als werkbaar. De rechten bestaan, maar de omstandigheden om ze uit te oefenen ontbreken. Wat magistraten ervan weerhoudt om gebruik te maken van de nieuwe verlof- en deeltijdse arbeidsstelsels zijn niet in de eerste plaats financiële overwegingen, maar de werklast en de collegiale solidariteit. Verlof nemen betekent in de praktijk vaak dat dossiers blijven binnenkomen of dat collega’s de bijkomende last moeten dragen. In een dergelijke context worden wettelijke rechten al snel theoretische rechten.

Precies daarom formuleert de Adviesraad een aanbeveling die als rode draad doorheen het volledige evaluatieverslag loopt: sociale rechten kunnen slechts effectief zijn indien afwezigheden op een werkbare manier kunnen worden opgevangen. Zonder een systeem van vervanging en zonder voldoende personeelscapaciteit dreigt elk sociaal recht zijn doel voorbij te schieten. De vraag naar bijkomende ondersteuning blijkt overigens opmerkelijk eensgezind aanwezig, ongeacht taalrol, rechtsgebied of functie.

De evaluatie toont daarnaast aanzienlijke verschillen in de wijze waarop bepaalde onderdelen van het sociaal statuut binnen de verschillende korpsen worden toegepast. Die verschillen hebben vaak een praktische oorsprong en zijn begrijpelijk vanuit de lokale organisatiecontext. Er is een vraag naar uniforme richtlijnen en een grotere rechtszekerheid bij de toepassing van het statuut.

Bijzondere aandacht gaat verder naar ziekte en re-integratie. De evaluatie beveelt de uitbouw aan van het re-integratietraject 3.0 (ook) voor magistraten, met meer aandacht voor preventie, vroegtijdige begeleiding en informele re-integratie. Tegelijk wijst het verslag op de noodzaak om de onafhankelijkheid van magistraten te beschermen wanneer medische diensten van de uitvoerende macht tussenkomen. De recente afschaffing van het pensioen wegens lichamelijke ongeschiktheid leidt tot bezorgdheid over de grondwettelijke onafzetbaarheid van magistraten en de risico’s van een sluipende verambtelijking van hun statuut.

Ten slotte vraagt de magistratuur om betere informatie en ondersteuning. Een centraal informatieplatform, een meldpunt voor knelpunten en een toegankelijk aanspreekpunt kunnen bijdragen tot meer rechtszekerheid en een uniforme toepassing van het sociaal statuut.

Na één jaar is de balans dus genuanceerd. Het sociaal statuut wordt niet langer principieel afgewezen. De idee dat magistraten nood hebben aan een modern sociaal beschermingskader, wordt breed onderschreven. Maar de evaluatie leert ook dat rechten slechts betekenis hebben wanneer zij daadwerkelijk kunnen worden uitgeoefend.

Dat raakt uiteindelijk aan een ruimer vraagstuk: de aantrekkelijkheid van het beroep. Magistraten zijn geen gewone ambtenaren (die tot de uitvoerende macht behoren). Zij organiseren hun werkzaamheden in hoge mate autonoom, nemen dagelijks complexe beslissingen en zoeken oplossingen voor maatschappelijke conflicten binnen het kader van de rechtsstaat. Het blijft een veelzijdig en uitzonderlijk boeiend beroep, gedragen door wat men wel eens «passieprofessionals» noemt. Juist daarom verdient de magistratuur een sociaal statuut dat niet alleen rechten creëert, maar ook de voorwaarden schept om die rechten daadwerkelijk uit te oefenen, zonder afbreuk te doen aan haar onafhankelijkheid. De komende jaren zal moeten blijken in welke mate de wetgever en de gerechtelijke overheden, waaronder de colleges en de entiteit Cassatie, bereid zijn de structurele randvoorwaarden te creëren die daarvoor noodzakelijk zijn.

Stijn Ravyse

Voorzitter van het Nederlandstalige college van de Adviesraad van de magistratuur